Claudia Alavez
Samuel Nesner
Nan dat 30 mas 2026, gouvènman ayisyen an te pibliye nan Le Moniteur yon nouvo dekrè minyè ki reyòganize règ pou pwospeksyon, eksplorasyon ak eksplwatasyon mineral nan peyi a.
Lè yon moun gade tèks la premye fwa, li ka sanble yon dokiman teknik. Men dèyè langaj jiridik sa a, gen yon desizyon ki gen gwo konsekans politik: reyòganize teritwa a ak kad legal la pou prepare yon nouvo etap ekspansyon min ann Ayiti.
Dekrè a mete an plas mekanis pou bay pèmi pwospeksyon, eksplorasyon ak eksplwatasyon. Li kreye tou yon sistèm kontwòl teritoryal ki pi estriktire atravè yon “kadast minyè”, ki anba responsabilite Bureau des Mines et de l’Énergie kòm Otorite Minyè Nasyonal (AMN).
Kijan “kadast minyè” a pral fonksyone
Atik 7 dekrè a prevwa kreyasyon “kadast minyè” sa a. Sistèm nan sèvi pou anrejistre epi katografye tit minyè yo, otorizasyon yo ak limit zòn eksplwatasyon yo. AMN nan administre sistèm sa a epi li òganize teritwa a atravè kowòdone, poligòn ak zòn klase kòm disponib, rezève oswa entèdi.
Pou sa fèt, dekrè a defini inite teritoryal espesyal yo rele “kare” ak “perimèt”. “Kare” a se pi piti inite teritwa minyè a ki pa kapab divize, tandiske “perimèt” la rasanble plizyè zòn ki kontinye ansanm anba yon menm pèmi oswa yon menm tit eksplwatasyon.
Menmsi dekrè a itilize anpil ekspresyon “Otorite Minyè Nasyonal”, tèks la pa esplike klèman si se yon nouvo enstitisyon endepandan oswa si se menm Bureau des Mines et de l’Énergie a ki pran plis pouvwa anba yon lòt non legal. Nan pratik, yon sèl enstitisyon rasanble gwo pouvwa estratejik sou pèmi, rejis ak kontwòl teritwa minyè yo.
Enterè minyè yo deja prezan nan peyi a
Ayiti pa kòmanse nan zewo. Depi plis pase dis lane, plizyè antrepriz ayisyen ak etranje montre enterè yo nan potansyèl minyè peyi a, espesyalman nan Nò ak Nòdès. Pwojè ki gen rapò ak rechèch lò ak kwiv deja asosye ak konpayi tankou VCS Mining, SOMINE ak Eurasian Minerals.
Nan zòn tankou Kadouch, nan komin Katye-Moren, deja gen pèmi ki lye ak aktivite eksplorasyon minyè. Pou anpil kominote, kesyon min nan pa yon bagay abstrè oswa yon kesyon pou lavni sèlman: pwosesis la deja kòmanse fèt sou teritwa yo.
Yon kesyon teritwa ak resous
Dimansyon teritoryal pwojè a enpòtan anpil tou. Dekrè a pèmèt kreye perimèt minyè ki òganize atravè blòk teritwa ak kowòdone jewografik ki kapab kouvri gwo espas.
Nan yon ti peyi ki gen anpil moun tankou Ayiti, espas sa yo pa tè vid. Se tè agrikòl, zòn kote moun rete ak rejyon kote sous dlo enpòtan travèse kominote riral yo.
“Pèl Antiy yo”: pou kiyès li ye?
Youn nan aspè ki pi sansib nan dekrè a pa sèlman sa li di, men fason otorite yo adopte li.
Gouvènman an adopte tèks la pa dekrè nan yon moman kote Palman ayisyen an pa fonksyone. Sa vle di yon desizyon ki gen gwo konsekans sou teritwa, anviwònman ak lavi sosyal peyi a pase san okenn deba palmantè nasyonal.
Sa gen anpil enpòtans paske kesyon min pa limite sèlman ak ekonomi. Li konsène kontwòl resous yo, itilizasyon tè a, aksè ak dlo ak avni anviwònman peyi a.
Nan yon kontèks kote enstitisyon yo fèb epi anpil moun pa fè Leta konfyans, absans konsiltasyon piblik la ranfòse lide ke gwo desizyon estratejik yo pran lwen kominote ki pral sibi konsekans yo dirèkteman.
Pwomès anviwònman ak kesyon ki rete ouvè
Dekrè a pale de “pwotokòl devlòpman kominotè” epi li mansyone etid enpak anviwònmantal ak sosyal, plan jesyon anviwònman ak pwogram reyabilitasyon sit minyè yo. Men tèks la sanble bay plis plas pou mekanis enfòmasyon ak akonpayman pase pou vrè pwosesis konsantman kominotè solid.
Dekrè a prevwa etid enpak anviwònmantal ak sosyal ansanm ak kèk restriksyon pou zòn pwoteje yo. Men anpil nan dispozisyon sa yo rete jeneral oswa depann de lòt règleman ki poko vini.
Sa kite anpil kesyon fondamantal ouvè:
Ki teritwa ki pral vrèman pwoteje?, Kijan yo pral kontwole polisyon?, Kisa ki pral rive ak sous dlo yo?, Kilès ki pral vrèman kontwole antrepriz yo?, Ki mekanis ki pral egziste pou pini vyolasyon yo?
Ann Ayiti, kote anpil zòn riral deja ap fè fas ak ewozyon, mank dlo ak frajilite klimatik, kesyon sa yo vin gen yon enpòtans espesyal.
Yon kesyon istorik sou kontwòl teritwa a
Se poutèt sa, pi lwen pase langaj administratif dekrè a, li pral enpòtan anpil pou suiv kijan yo aplike li, ki pèmi yo kòmanse bay ak ki rejyon ki antre piti piti nan nouvo kat minyè Ayiti a.
Paske, jan sosyològ ayisyen Jean Casimir te di li, sa yo rele “Pèl Antiy yo” raman te vrèman pou moun ki abite ladan li yo. Nan yon peyi ki make pa plizyè syèk eksplwatasyon, okipasyon ak depandans ekonomik, avansman min nan relouvri yon kesyon ansyen ankò: kiyès ki deside sou teritwa ayisyen an, epi kiyès ki finalman benefisye richès li yo?
Claudia Alavez, manm Kolektif Latinoafriken, kowòdonatris Université Itinérante de la Résistance en Haïti.
Samuel Nesner, kowòdonatè Sosyete kiltirèl Jèn Ayisyen (SOKIJA).
**Atik sa a se katriyèm pati nan seri « Min ann Ayiti — kontèks, risk ak deba », ki fèt nan kad Pwogram Defans ak Rezistans Teritwa ladan Université Itinérante de la Résistance en Haïti.